De pest waart al meer dan 5000 jaar rond

Geschreven door op okt 24, 2015 in Archeologie, Gezondheid | Laat een reactie achter
De pest waart al meer dan 5000 jaar rond

Ook in de bronstijd maakte de Yersinia pestis-bacterie mensen ziek

In het jaar 541 barstte de eerste grote pestepidemie los. Althans, die uitbraak is de vroegst gedocumenteerde. Maar de schuldige bacterie maakt al dik drieduizend jaar langer mensen ziek, schrijft een internationale groep onderzoekers in Cell, zij het zonder grote epidemieën te veroorzaken. De onderzoekers troffen sporen van de pest aan op menselijke schedels uit de bronstijd (circa 3000 tot 800 voor het begin van de jaartelling).

Van de pest zijn meerdere vormen, maar altijd is de bacterie Yersinia pestis de boosdoener. Builenpest, waarbij lymfeklieren opzwellen en open kunnen barsten, was de meest voorkomende infectie. Je kreeg de ziekte door de beet van een besmette vlo. Die vlooien reisden weer met ratten mee.

Vooral in de veertiende eeuw heeft de pest flink huisgehouden. In vijf jaar tijd overleed toen 30 tot 50 procent van de inwoners van Europa. Die epidemie staat bekend als de Zwarte Dood.

Al die historische uitbraken zijn gedocumenteerd. Maar hoe en wanneer de pest voor het eerst opdook, is omstreden. Er waren nooit sporen van de ziekte gevonden op skeletten ouder dan 1500 jaar.

Tot nu. De onderzoekers namen tanden onder de loep van skeletten uit de bronstijd, die in de loop der jaren in Europa en Azië zijn opgegraven. Op zeven van de honderd skeletten troffen ze DNA aan van de pestbacterie. Dat DNA was wat beschadigd door ouderdom, maar het was er, drieduizend jaar eerder dan de vroegste documentatie van de pest.

“We wisten dat Yersinia pestis al veel langer rondwaarde, maar we hadden geen direct bewijs dat de bacterie ook al mensen infecteerde”, zegt Hannes Schroeder, die als evolutionair geneticus aan de Universiteit Leiden gespecialiseerd is in oeroud DNA.

Het onderzoek vertelt ook hoe de pest is geëvolueerd. De bacterie van de Zwarte Dood kon overleven in de ingewanden van vlooien, wat haar hielp zich snel te verspreiden. Duizend jaar voor het begin van de jaartelling kreeg zij het gen voor dat trucje te pakken. Dat betekent dat de pest in de bronstijd nog geen dood en verderf zaaide; de builenpest bestond nog niet.

Evolutionair geneticus Schroeder: “Er is een verschil tussen de aanwezigheid van een bepaalde ziekteverwekker en zijn capaciteit om een enorme epidemie te veroorzaken. Ziekteverwekkers evolueren, ze kunnen met de tijd kwaadaardiger worden. Dat lijkt hier gebeurd te zijn.”

De pestbacterie laat zich overigens in afgelegen delen van de wereld nog steeds zien. “Maar met moderne antibiotica is de pest nu effectief te behandelen”, verzekert Schroeder. “De kans dat infecties zich verspreiden en een epidemie veroorzaken, is tegenwoordig heel klein.”

Dit nieuwsbericht verscheen 24 oktober 2015 in Trouw.

Afbeelding: Wikimedia Commons

Reageer